NHỮNG LỢI ÍCH VÀ RỦI RO CỦA VIỆC SỬ DỤNG AI TRONG TRỌNG TÀI

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) đang làm thay đổi căn bản cách thức giải quyết tranh chấp trong thương mại quốc tế. Trong bối cảnh đó, Chartered Institute of Arbitrators đã ban hành “Hướng dẫn về việc sử dụng AI trong tố tụng trọng tài” năm 2025, nhằm thiết lập các nguyên tắc định hướng cho việc ứng dụng AI một cách minh bạch và có trách nhiệm.

Hướng dẫn này nhấn mạnh ba nguyên tắc cốt lõi:

• Minh bạch (Transparency)
• Trách nhiệm (Accountability)
• Bảo mật (Confidentiality)

Tại Việt Nam, việc ứng dụng công nghệ trong trọng tài đang từng bước được triển khai, tiêu biểu là nền tảng eCase do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam phát triển. Tuy nhiên, việc tích hợp AI vào quy trình tố tụng vẫn còn hạn chế, đòi hỏi một khuôn khổ pháp lý phù hợp.

1. Lợi ích của việc sử dụng AI trong trọng tài

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tố tụng trọng tài mang lại nhiều lợi ích đáng kể, có thể khái quát như sau:

• Nâng cao hiệu quả tố tụng:
  AI cho phép tự động hóa các quy trình như quản lý hồ sơ, phân loại tài liệu và theo dõi tiến độ, từ đó rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp và giảm chi phí.
• Tăng cường chất lượng nghiên cứu pháp lý:
  Các công cụ AI sử dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên giúp tìm kiếm, phân tích án lệ và quy định pháp luật nhanh chóng, chính xác, đồng thời hỗ trợ dự đoán xu hướng pháp lý.
• Hỗ trợ phân tích dữ liệu và chứng cứ:
  AI có khả năng xử lý dữ liệu lớn để phát hiện mâu thuẫn, mối tương quan và các mẫu hành vi trong hồ sơ vụ việc, đặc biệt hữu ích trong các tranh chấp phức tạp.
• Tối ưu hóa việc soạn thảo và quản lý văn bản:
  AI hỗ trợ soạn thảo, chỉnh sửa và tóm tắt tài liệu pháp lý, bảo đảm tính nhất quán, rõ ràng và chuẩn xác trong lập luận.
• Hỗ trợ đa ngôn ngữ trong tố tụng:
  AI có thể thực hiện dịch thuật tài liệu và phiên dịch theo thời gian thực, góp phần giảm rào cản ngôn ngữ trong tranh chấp quốc tế.
• Tăng cường khả năng dự đoán và hoạch định chiến lược:
  AI hỗ trợ đánh giá khả năng thành công của các lập luận pháp lý và dự đoán kết quả tranh chấp, giúp các bên đưa ra quyết định phù hợp.
• Góp phần bảo đảm bình đẳng giữa các bên (equality of arms):
  Việc tiếp cận AI với chi phí hợp lý giúp các bên có nguồn lực hạn chế nâng cao năng lực tranh tụng, thu hẹp khoảng cách về nguồn lực.

2. Rủi ro pháp lý của việc sử dụng AI trong trọng tài

Bên cạnh các lợi ích, việc sử dụng AI trong trọng tài cũng đặt ra nhiều rủi ro pháp lý cần được nhận diện và kiểm soát:

• Rủi ro đối với tính hợp pháp và khả năng thi hành phán quyết:
  Việc sử dụng AI không phù hợp có thể vi phạm quy tắc tố tụng hoặc nguyên tắc tố tụng hợp lệ (due process), dẫn đến nguy cơ phán quyết bị hủy hoặc không được công nhận và thi hành.
• Rủi ro về bảo mật thông tin:
  Việc sử dụng các công cụ AI của bên thứ ba có thể dẫn đến rò rỉ dữ liệu, sử dụng dữ liệu ngoài mục đích hoặc truy cập trái phép, ảnh hưởng đến nguyên tắc bảo mật của trọng tài.
• Nguy cơ về an ninh mạng và toàn vẹn dữ liệu:
  Các hệ thống AI có thể trở thành mục tiêu của tấn công mạng, làm suy giảm tính toàn vẹn và độ tin cậy của chứng cứ.
• Thiên vị thuật toán và ảnh hưởng đến tính độc lập:
  AI có thể phản ánh thiên lệch từ dữ liệu huấn luyện, từ đó ảnh hưởng đến kết quả phân tích và nhận định của trọng tài viên.
• Vi phạm nguyên tắc tố tụng hợp lệ:
  Việc sử dụng AI không kiểm soát có thể hạn chế quyền trình bày và phản biện của các bên, làm suy giảm tính công bằng của tố tụng.
• Vấn đề “hộp đen” (black box):
  Cơ chế hoạt động thiếu minh bạch của AI gây khó khăn trong việc kiểm chứng, giải thích và biện minh cho các kết quả hoặc quyết định được đưa ra.
• Sự khác biệt về khung pháp lý giữa các quốc gia:
  Các quy định về AI chưa thống nhất trên phạm vi quốc tế, có thể dẫn đến xung đột pháp luật và ảnh hưởng đến chiến lược tố tụng.
• Tác động đến môi trường:
  Việc vận hành AI tiêu tốn nhiều năng lượng, đặt ra vấn đề về tính bền vững trong hoạt động trọng tài hiện đại.

3. Khuyến nghị cho Việt Nam

Trước những cơ hội và thách thức nêu trên, việc xây dựng một cách tiếp cận phù hợp đối với AI trong trọng tài là yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.

3.1. Xây dựng khung pháp lý về AI trong trọng tài

• Ban hành quy định về phạm vi và điều kiện sử dụng AI trong tố tụng.
• Xác định rõ trách nhiệm của các bên và trọng tài viên khi sử dụng AI.
• Lồng ghép quy định về AI vào luật trọng tài hoặc văn bản hướng dẫn.

3.2. Thiết lập tiêu chuẩn đạo đức và nghề nghiệp

• Xây dựng bộ quy tắc về việc sử dụng AI đối với trọng tài viên.
• Yêu cầu công khai (disclosure) khi sử dụng AI trong quá trình tố tụng.
• Bảo đảm nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm giải trình.

3.3. Tăng cường bảo mật và an ninh dữ liệu

• Áp dụng các tiêu chuẩn bảo mật cao đối với hệ thống AI.
• Khuyến khích sử dụng AI nội bộ hoặc hệ thống kiểm soát dữ liệu chặt chẽ.
• Quy định rõ trách nhiệm khi xảy ra vi phạm dữ liệu.

3.4. Nâng cao năng lực của cộng đồng trọng tài

• Đào tạo trọng tài viên, luật sư về kỹ năng sử dụng và đánh giá AI.
• Tăng cường nhận thức về rủi ro pháp lý và đạo đức của AI.
• Kết hợp giữa chuyên môn pháp lý và công nghệ.

3.5. Tiếp cận và nội luật hóa chuẩn mực quốc tế

• Tham khảo Hướng dẫn của Chartered Institute of Arbitrators.
• Học hỏi kinh nghiệm từ các trung tâm trọng tài quốc tế.
• Từng bước xây dựng hệ sinh thái trọng tài số tại Việt Nam.

4. Kết luận

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong trọng tài là xu hướng tất yếu trong bối cảnh số hóa toàn cầu. AI mang lại nhiều lợi ích về hiệu quả và chất lượng giải quyết tranh chấp, nhưng đồng thời cũng đặt ra những rủi ro pháp lý đáng kể.

Do đó, việc sử dụng AI cần được tiếp cận một cách thận trọng, có kiểm soát và phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của tố tụng trọng tài, nhằm bảo đảm tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp này.

Bài viết trên đã phân tích chi tiết vấn đề "Những lợi ích và rủi ro của việc sử dụng AI trong trọng tài" . Để biết thêm thông tin chi tiết hoặc cần hỗ trợ pháp lý, vui lòng liên hệ Ban thư ký MCAC:

• Hotline: 0935 925 068 - 0236 365 6799
• Email: contact@mcac.vn
• Xem thêm: Gộp nhiều Vụ tranh chấp trong trọng tài thương mại