Trong thực tiễn, có trường hợp doanh nghiệp đã khởi kiện tại Tòa án nhưng sau đó mới phát hiện hợp đồng giữa các bên có thỏa thuận trọng tài. Cũng có trường hợp hợp đồng ban đầu không có điều khoản trọng tài, nhưng sau khi tranh chấp phát sinh, các bên thống nhất lựa chọn Trọng tài để giải quyết.

Việc đã khởi kiện tại Tòa án có loại trừ khả năng giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài hay không? Cần xem xét thời điểm xác lập thỏa thuận trọng tài, hiệu lực và phạm vi của thỏa thuận, đồng thời xác định vụ án đã được Tòa án thụ lý hay mới ở giai đoạn tiếp nhận, xử lý đơn khởi kiện.

1. Trường hợp đã có thỏa thuận trọng tài trước khi khởi kiện tại Tòa án

Khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (LTTTM) xác định thỏa thuận trọng tài là điều kiện để giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài. Theo Điều 6 LTTTM, khi tranh chấp đã có thỏa thuận trọng tài, Tòa án phải từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận đó vô hiệu hoặc không thể thực hiện được.

Điểm b khoản 2 Điều 2 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cụ thể cách xử lý đối với tranh chấp đã có thỏa thuận trọng tài và không thuộc các trường hợp tại khoản 3 Điều này:

• Nếu Tòa án chưa thụ lý vụ án: Tòa án trả lại đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ kèm theo cho người khởi kiện.
• Nếu Tòa án đã thụ lý vụ án rồi mới phát hiện thỏa thuận trọng tài: Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án và trả lại đơn khởi kiện cùng các tài liệu kèm theo. Căn cứ theo điểm g khoản 1 Điều 217, liên quan đến điểm đ khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015

Như vậy, việc một bên khởi kiện tại Tòa án không đương nhiên làm mất hiệu lực của thỏa thuận trọng tài đã được xác lập. Doanh nghiệp cần cung cấp thỏa thuận trọng tài và các tài liệu liên quan để Tòa án xem xét, xử lý thẩm quyền theo quy định.

2. Trường hợp xác lập thỏa thuận trọng tài sau khi khởi kiện tại Tòa án

Khoản 1 Điều 5 LTTTM cho phép các bên xác lập thỏa thuận trọng tài trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, việc hợp đồng ban đầu không có điều khoản trọng tài không cản trở các bên thống nhất lựa chọn Trọng tài bằng một thỏa thuận được xác lập sau đó.

Thỏa thuận này phải đáp ứng các điều kiện của LTTTM, bao gồm: Tranh chấp thuộc phạm vi giải quyết của Trọng tài theo Điều 2; hình thức thỏa thuận phù hợp với Điều 16; người xác lập có thẩm quyền và thỏa thuận không thuộc các trường hợp vô hiệu tại Điều 18. Theo Điều 16 LTTTM, các bên có thể lập thỏa thuận trọng tài riêng; không nhất thiết phải sửa đổi hợp đồng ban đầu.

Nếu Tòa án chưa thụ lý vụ án, người khởi kiện có thể rút đơn để Tòa án trả lại theo điểm g khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự, đồng thời thực hiện thủ tục khởi kiện tại Trọng tài trên cơ sở thỏa thuận trọng tài hợp lệ.

Nếu Tòa án đã thụ lý vụ án đúng thẩm quyền khi chưa có thỏa thuận trọng tài, việc các bên xác lập thỏa thuận trọng tài sau đó không đương nhiên làm chấm dứt việc giải quyết tại Tòa án. Các bên cần đồng thời xử lý các yêu cầu đang được Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng phù hợp.

Để hạn chế tranh chấp về thẩm quyền, các bên nên xác định rõ trong thỏa thuận trọng tài: Tranh chấp được đưa ra giải quyết, phạm vi yêu cầu, hình thức trọng tài và Trung tâm trọng tài được lựa chọn nếu giải quyết bằng Trọng tài quy chế. Đồng thời, cần thống nhất việc xử lý các yêu cầu đang được Tòa án giải quyết và kiểm tra hiệu lực của quyết định đình chỉ có liên quan.

Việc đưa tranh chấp ra Trọng tài không phải là thủ tục Tòa án tự động chuyển hồ sơ vụ án sang Trung tâm trọng tài. Khi lựa chọn Trọng tài quy chế, nguyên đơn phải nộp đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo đến Trung tâm trọng tài theo Điều 30 LTTTM và quy tắc tố tụng áp dụng.

3. Việc xem xét thẩm quyền của Hội đồng trọng tài

Theo khoản 1 Điều 43 LTTTM, trước khi giải quyết nội dung tranh chấp, Hội đồng trọng tài phải kiểm tra hiệu lực và khả năng thực hiện của thỏa thuận trọng tài, đồng thời xác định thẩm quyền của mình.

Đối với tranh chấp từng được khởi kiện tại Tòa án, việc xem xét thẩm quyền cần đặt trong mối liên hệ với phạm vi thỏa thuận trọng tài, các yêu cầu được đưa ra giải quyết và tình trạng tố tụng tại Tòa án. Việc các bên thống nhất lựa chọn Trọng tài hoặc Tòa án đã đình chỉ vụ án không thay thế việc Hội đồng trọng tài xem xét thẩm quyền theo Điều 43 LTTTM.

Nếu không đồng ý với quyết định của Hội đồng trọng tài thuộc trường hợp quy định tại Điều 43 LTTTM, bên có liên quan có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền xem xét lại theo Điều 44 LTTTM. Thời hạn yêu cầu là 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quyết định; bên khiếu nại phải đồng thời thông báo cho Hội đồng trọng tài.

4. Một số lưu ý khi đưa tranh chấp ra Trọng tài

Trước khi thực hiện, doanh nghiệp cần lưu ý:

• Rà soát thỏa thuận trọng tài: kiểm tra hiệu lực, khả năng thực hiện, phạm vi tranh chấp và thẩm quyền của người xác lập; ghi chính xác tên Trung tâm trọng tài nếu lựa chọn Trọng tài quy chế.
• Kiểm tra tình trạng tố tụng tại Tòa án: xác định thời điểm thụ lý, giai đoạn giải quyết, các yêu cầu còn tồn tại và hiệu lực của quyết định đình chỉ nếu có.
• Kiểm tra thời hiệu khởi kiện tại Trọng tài: Điều 33 LTTTM quy định thời hiệu thông thường là 02 năm kể từ khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp luật chuyên ngành quy định khác. Không mặc nhiên coi thời gian giải quyết vụ án tại Tòa án là thời gian được loại trừ khi tính thời hiệu khởi kiện tại Trọng tài.
• Lưu giữ đầy đủ hồ sơ: chuẩn bị thỏa thuận trọng tài, tài liệu chứng minh yêu cầu khởi kiện, thông báo thụ lý, quyết định đình chỉ và các văn bản tố tụng liên quan để cung cấp khi cần thiết.
• Lưu ý trường hợp đồng thời có thỏa thuận chọn Tòa án và Trọng tài: nếu các bên chưa thỏa thuận lại hoặc xác lập thỏa thuận mới về cơ quan giải quyết, việc xác định thẩm quyền cần đối chiếu khoản 4 Điều 2 Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP. Trong trường hợp này, thời điểm yêu cầu Trọng tài giải quyết và thời điểm Tòa án thụ lý có ý nghĩa đối với việc xác định thẩm quyền.

Cần phân biệt vụ án đang được giải quyết với nội dung tranh chấp đã được giải quyết bằng bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Theo nguyên tắc tại Điều 19 Bộ luật Tố tụng dân sự, các bên phải tôn trọng và chấp hành bản án, quyết định đã có hiệu lực; không thể xem thỏa thuận trọng tài được lập sau đó là căn cứ để xét xử lại nội dung đã được giải quyết.

Trường hợp lựa chọn Trung tâm Trọng tài Thương mại Miền Trung (MCAC), các bên có thể tham khảo điều khoản trọng tài mẫu của MCAC và điều chỉnh cho phù hợp với tranh chấp cụ thể, đồng thời làm rõ việc xử lý vụ án đang được Tòa án giải quyết nếu có.

Kết luận

Việc đã khởi kiện tại Tòa án không đương nhiên loại trừ khả năng giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài. Nếu đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và có thể thực hiện được, thẩm quyền được xác định theo Điều 6 LTTTM và hướng dẫn có liên quan. Nếu thỏa thuận trọng tài chỉ được xác lập sau khi Tòa án đã thụ lý vụ án đúng thẩm quyền, các bên cần xử lý các yêu cầu đang được Tòa án giải quyết, kiểm tra thời hiệu và thực hiện thủ tục khởi kiện tại Trọng tài phù hợp.
 

Bài viết trên đã phân tích chi tiết vấn đề "ĐÃ KHỞI KIỆN TẠI TÒA ÁN, DOANH NGHIỆP CÓ THỂ CHUYỂN SANG GIẢI QUYẾT BẰNG TRỌNG TÀI KHÔNG?". Để biết thêm thông tin chi tiết hoặc cần hỗ trợ pháp lý, vui lòng liên hệ Ban thư ký MCAC:

• Hotline: 0935 925 068 - 0236 365 6799
• Email: contact@mcac.vn
• Xem thêm: AI PHẢI CHỊU PHÍ TRỌNG TÀI TRONG TỐ TỤNG TRỌNG TÀI?