TẠI SAO NÊN SỬ DỤNG TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP XÂY DỰNG?

Trong bối cảnh hoạt động đầu tư xây dựng ngày càng phát triển với quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp và sự tham gia của nhiều chủ thể, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng trở thành hiện tượng phổ biến và khó tránh khỏi. Các tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của các bên mà còn tác động trực tiếp đến tiến độ, chi phí và hiệu quả của dự án.

Do đó, việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong số các cơ chế hiện hành, trọng tài thương mại đang ngày càng được ghi nhận như một phương thức giải quyết tranh chấp tối ưu, đặc biệt trong các dự án xây dựng có giá trị lớn hoặc yếu tố quốc tế.

1. Tranh chấp xây dựng là gì?

Tranh chấp xây dựng là những bất đồng, mâu thuẫn phát sinh giữa các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng liên quan đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc theo quy định pháp luật. Đặc trưng của tranh chấp xây dựng là tính kỹ thuật cao, giá trị lớn, nhiều bên tham gia và thường kéo dài, đòi hỏi cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp và hiệu quả.

(i) Chủ thể của tranh chấp xây dựng

• Chủ đầu tư
• Nhà thầu chính, nhà thầu phụ
• Tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát
• Các bên liên quan khác trong quá trình thực hiện dự án

(ii) Các loại tranh chấp phổ biến

• Tranh chấp về thanh toán, quyết toán công trình
• Tranh chấp về tiến độ thi công, thực hiện hợp đồng
• Tranh chấp về chất lượng công trình, bảo hành công trình
• Tranh chấp về thay đổi thiết kế, phát sinh khối lượng
• Tranh chấp về chấm dứt hợp đồng, bồi thường thiệt hại
• Tranh chấp liên quan đến điều khoản hợp đồng tiêu chuẩn (như FIDIC)

2. Các phương thức giải quyết tranh chấp trong xây dựng

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã ghi nhận tương đối đầy đủ các phương thức giải quyết tranh chấp trong xây dựng. Cụ thể, theo Điều 146 Luật Xây dựng năm 2014 (hết hiệu lực kể từ ngày 01/07/2026) và Điều 86 Luật Xây dựng năm 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2026 thì việc xử lý tranh chấp được thực hiện thông qua tự thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án. Luật Xây dựng năm 2025 còn bổ sung thêm phương thức áp dụng các mô hình xử lý tranh chấp theo thông lệ quốc tế và quy định đối với dự án đầu tư công, dự án PPP, trường hợp sử dụng trọng tài để xử lý tranh chấp thì ưu tiên các tổ chức trọng tài trong nước; việc áp dụng các mô hình giải quyết tranh chấp theo thông lệ quốc tế thực hiện theo yêu cầu của điều ước quốc tế hoặc phải được người quyết định đầu tư cho phép và phải được các bên thỏa thuận trong hợp đồng xây dựng. Chi phí giải quyết tranh chấp của chủ đầu tư (nếu có) được tính vào tổng mức đầu tư của dự án.

Từ quy định này, có thể hệ thống các phương thức giải quyết tranh chấp như sau:

(i) Thương lượng (Negotiation)

Là phương thức các bên tự trao đổi nhằm giải quyết tranh chấp mà không cần sự tham gia của bên thứ ba. Đây là phương thức linh hoạt, tiết kiệm chi phí nhưng phụ thuộc nhiều vào thiện chí của các bên.

(ii) Hòa giải (Mediation/Amicable Settlement)

Có sự tham gia của bên thứ ba trung lập hỗ trợ các bên đạt được thỏa thuận. Phương thức này đề cao sự tự nguyện và bảo mật, tuy nhiên kết quả không mang tính ràng buộc nếu không được ghi nhận thành thỏa thuận có giá trị pháp lý.

(iii) Các mô hình giải quyết tranh chấp theo thông lệ quốc tế

Các mô hình này bao gồm Dispute Adjudication Board (DAB/DAAB), Dispute Review Board (DRB), Combined Dispute Board (CDB),… Đây là các cơ chế được thiết kế chuyên biệt cho lĩnh vực xây dựng, đặc biệt phổ biến trong các hợp đồng theo chuẩn FIDIC.

Trong đó, DAB/DAAB là cơ chế phổ biến nhất, hoạt động xuyên suốt quá trình thực hiện hợp đồng, có chức năng đưa ra quyết định mang tính ràng buộc tạm thời (binding but not final), qua đó giúp xử lý tranh chấp nhanh chóng, hạn chế gián đoạn dự án và đảm bảo tính liên tục trong thi công.

(iv) Trọng tài thương mại

Là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, dựa trên thỏa thuận của các bên. Pháp luật hiện hành, đặc biệt đối với các dự án đầu tư công và PPP, định hướng ưu tiên sử dụng các tổ chức trọng tài trong nước, đồng thời cho phép áp dụng linh hoạt theo thông lệ quốc tế.

(v) Tòa án

Là cơ quan tài phán nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng dân sự. Phán quyết của Tòa án có tính cưỡng chế thi hành nhưng thủ tục thường kéo dài và kém linh hoạt.

3. Tại sao nên sử dụng trọng tài thương mại trong xây dựng?

Trong các phương thức nêu trên, trọng tài thương mại nổi lên như một cơ chế đặc biệt phù hợp với đặc thù của tranh chấp xây dựng, thể hiện qua các ưu điểm sau:

(i) Tính chuyên môn cao: Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên là chuyên gia trong lĩnh vực xây dựng, kỹ thuật hoặc hợp đồng quốc tế, giúp đảm bảo chất lượng giải quyết tranh chấp.

(ii) Tính linh hoạt về thủ tục: Các bên có thể thỏa thuận về quy tắc tố tụng, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng, phù hợp với tính chất phức tạp của dự án xây dựng.

(iii) Tính bảo mật: Phiên họp trọng tài cũng được thực hiện không công khai, đảm bảo giữ kín thông tin liên quan đến tranh chấp, đặc biệt quan trọng đối với các dự án có yếu tố kỹ thuật hoặc bí mật kinh doanh.

(iv) Tính nhanh chóng và hiệu quả: Thời gian giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thường ngắn hơn so với Tòa án, giúp giảm thiểu ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

(v) Tính chung thẩm của phán quyết: Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, không bị kháng cáo, giúp tranh chấp được giải quyết dứt điểm.

(vi) Khả năng thi hành quốc tế: Phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành tại nhiều quốc gia theo các điều ước quốc tế, tạo lợi thế lớn trong các tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

(vii) Phù hợp với thông lệ quốc tế: Trong các hợp đồng xây dựng quốc tế, đặc biệt theo mẫu FIDIC, trọng tài thường là phương thức giải quyết tranh chấp cuối cùng, thể hiện tính chuẩn mực và phổ biến toàn cầu.

Kết luận

Tranh chấp xây dựng là loại tranh chấp phức tạp, đòi hỏi cơ chế giải quyết vừa mang tính chuyên môn cao, vừa đảm bảo hiệu quả và linh hoạt. Trong bối cảnh đó, trọng tài thương mại thể hiện rõ những ưu thế vượt trội so với các phương thức truyền thống.

Vì vậy, các chủ thể trong hoạt động xây dựng có thể cân nhắc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp là trọng tài, thỏa thuận điều khoản trọng tài ngay từ giai đoạn ký kết hợp đồng, qua đó không chỉ phòng ngừa rủi ro pháp lý mà còn đảm bảo cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu thực tiễn của dự án.

 

Bài viết trên đã phân tích chi tiết vấn đề "Tại sao nên sử dụng trọng tài thương mại trong giải quyết tranh chấp xây dựng? ". Để biết thêm thông tin chi tiết hoặc cần hỗ trợ pháp lý, vui lòng liên hệ Ban thư ký MCAC:

• Hotline: 0935 925 068 - 0236 365 6799
• Email: contact@mcac.vn
• Xem thêm: Các nội dung của thỏa thuận trọng tài được hội đồng trọng tài xem xét