PHÂN ĐỊNH PHÁP LUẬT ÁP DỤNG TRONG TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI: TỪ “LUẬT NỘI DUNG” (LEX CAUSAE) ĐẾN “LUẬT HÌNH THỨC” (LEX ARBITRI) THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Trong cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, việc xác định pháp luật áp dụng không phải là sự lựa chọn một hệ thống pháp luật duy nhất, mà là sự vận hành đồng thời của nhiều tầng pháp lý khác nhau. Nổi bật trong đó là sự phân định giữa pháp luật điều chỉnh nội dung tranh chấp (lex causae) và pháp luật điều chỉnh tố tụng trọng tài (lex arbitri) – hai trụ cột có tính chất độc lập tương đối nhưng có mối liên hệ chặt chẽ trong quá trình giải quyết tranh chấp.

1. Pháp luật điều chỉnh nội dung tranh chấp (lex causae): Cơ sở xác định quyền và nghĩa vụ

Theo quy định tại Điều 14 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, pháp luật áp dụng để giải quyết nội dung tranh chấp được quy định như sau:

• Đối với tranh chấp không có yếu tố nước ngoài, Hội đồng trọng tài áp dụng pháp luật Việt Nam để giải quyết;
• Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài:

        +Trường hợp các bên có thỏa thuận, pháp luật được các bên lựa chọn sẽ được ưu tiên áp dụng;

       +Trường hợp không có thỏa thuận, Hội đồng trọng tài có quyền xác định và áp dụng hệ thống pháp luật mà mình cho là phù hợp nhất với quan hệ tranh chấp.

• Trường hợp pháp luật Việt Nam, pháp luật do các bên lựa chọn không có quy định cụ thể liên quan đến nội dung tranh chấp thì Hội đồng trọng tài được áp dụng tập quán quốc tế để giải quyết tranh chấp nếu việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng đó không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Đáng lưu ý, trong thực tiễn trọng tài quốc tế, lex causae không bị giới hạn trong phạm vi pháp luật quốc gia. Các bên có thể lựa chọn:

• Pháp luật của một quốc gia cụ thể;
• Các bộ nguyên tắc pháp lý quốc tế (soft law);
• Tập quán thương mại quốc tế.

Trong trường hợp pháp luật Việt Nam được xác định là lex causae, việc áp dụng không chỉ giới hạn ở các văn bản quy phạm pháp luật mà còn có thể bao gồm án lệ, lẽ công bằng và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Như vậy, lex causae giữ vai trò xác định bản chất pháp lý của tranh chấp, làm cơ sở để Hội đồng trọng tài xác định quyền, nghĩa vụ của các bên cũng như hậu quả pháp lý phát sinh.

2. Pháp luật điều chỉnh tố tụng trọng tài (lex arbitri): Khung pháp lý của quá trình giải quyết tranh chấp

Dưới góc độ học thuật và theo tinh thần của Điều 19 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, lex arbitri được hiểu là hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh trình tự, thủ tục tố tụng trọng tài, có tính chất bắt buộc và vượt ra ngoài phạm vi thỏa thuận thuần túy của các bên.

Phạm vi điều chỉnh của lex arbitri bao gồm các nội dung cơ bản sau:

• Xác định hiệu lực và tính hợp lệ của thỏa thuận trọng tài;
• Quy định về thẩm quyền của Hội đồng trọng tài, bao gồm nguyên tắc kompetenz-kompetenz;
• Trình tự, thủ tục thành lập Hội đồng trọng tài;
• Trình tự tiến hành tố tụng, bao gồm việc thu thập, cung cấp và đánh giá chứng cứ;
• Thẩm quyền áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời;
• Cơ chế hỗ trợ và giám sát của Tòa án, bao gồm việc chỉ định trọng tài viên, công nhận và hủy phán quyết trọng tài.

Một đặc điểm quan trọng của lex arbitri là gắn liền với nơi đặt trụ sở pháp lý của trọng tài (seat of arbitration), và không đồng nhất với địa điểm tổ chức phiên họp trọng tài.

Về bản chất, lex arbitri trả lời cho câu hỏi: trọng tài được tiến hành theo cơ chế pháp lý nào và chịu sự kiểm soát của hệ thống pháp luật nào.

3. Sự tách biệt giữa luật áp dụng cho hợp đồng, luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài và lex arbitri

Trong một vụ tranh chấp trọng tài, có thể đồng thời tồn tại nhiều hệ thống pháp luật điều chỉnh các khía cạnh khác nhau của quan hệ pháp lý. Cụ thể:

• Lex causae: Điều chỉnh quyền và nghĩa vụ nội dung của các bên;
• Lex arbitri: Điều chỉnh toàn bộ trình tự, thủ tục tố tụng trọng tài.

Hai hệ thống pháp luật này không nhất thiết trùng nhau và có thể được xác định trên các cơ sở pháp lý khác nhau. Sự phân tách này phản ánh tính đa tầng và linh hoạt của cơ chế trọng tài thương mại quốc tế, đồng thời khẳng định nguyên tắc tách biệt giữa thỏa thuận trọng tài và hợp đồng chính.

Kết luận

Trong tố tụng trọng tài, lex causae và lex arbitri giữ những vai trò khác biệt nhưng bổ trợ lẫn nhau: Lex causae điều chỉnh nội dung tranh chấp, trong khi lex arbitri điều chỉnh trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp. Sự phân định rõ ràng giữa hai khái niệm này phản ánh đặc trưng của trọng tài thương mại quốc tế với tính linh hoạt cao, đồng thời vẫn đặt dưới sự kiểm soát nhất định của hệ thống pháp luật quốc gia nơi đặt trụ sở trọng tài.

Do đó, việc nhận diện chính xác và vận dụng đúng các hệ thống pháp luật áp dụng là điều kiện tiên quyết nhằm bảo đảm tính hợp pháp và hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Bài viết trên đã phân tích chi tiết vấn đề "Phân định pháp luật áp dụng trong trọng tài thương mại: từ “luật nội dung” (lex causae) đến “luật hình thức” (lex arbitri) theo pháp luật việt nam ". Để biết thêm thông tin chi tiết hoặc cần hỗ trợ pháp lý, vui lòng liên hệ Ban thư ký MCAC:

• Hotline: 0935 925 068 - 0236 365 6799
• Email: contact@mcac.vn
• Xem thêm: Các nội dung của thỏa thuận trọng tài được hội đồng trọng tài xem xét