BỊ ĐƠN “IM LẶNG” TRONG TỐ TỤNG TRỌNG TÀI: CÓ MẤT QUYỀN TỰ BẢO VỆ KHÔNG?

Tố tụng trọng tài thương mại được xây dựng trên nền tảng tôn trọng quyền tự thỏa thuận và sự bình đẳng của các bên tranh chấp. Trong thực tiễn, không hiếm trường hợp bị đơn lựa chọn “im lặng”, tức không nộp đơn kiện lại, không nộp bản tự bảo vệ, không tham gia phiên họp hoặc không phản hồi các thông báo từ Hội đồng trọng tài. Điều này đặt ra vấn đề pháp lý quan trọng: liệu sự “im lặng” của bị đơn có đồng nghĩa với việc bị đơn mất quyền tự bảo vệ trong tố tụng trọng tài hay không?

1. Khái niệm “im lặng” của bị đơn trong tố tụng trọng tài thương mại

Trong giải quyết tranh chấp trọng tài thương mại, “im lặng” của bị đơn có thể được hiểu là việc bị đơn không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các quyền tố tụng của mình, như:

• Không nộp đơn kiện lại;
• Không nộp bản tự bảo vệ;
• Không phản hồi đơn khởi kiện;
• Không chỉ định Trọng tài viên;
• Không tham gia phiên họp giải quyết tranh chấp;
• Không cung cấp chứng cứ hoặc ý kiến phản bác.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa “im lặng” và “từ bỏ quyền tố tụng”. Việc một bên không chủ động tham gia tố tụng không đương nhiên làm phát sinh hệ quả mất toàn bộ quyền bảo vệ, bởi nguyên tắc cơ bản của trọng tài là bảo đảm cho các bên có “cơ hội hợp lý” để trình bày vụ việc của mình.

2. Bị đơn “im lặng” có mất quyền tự bảo vệ hay không?

Theo Khoản 5 Điều 35 LTTTM 2010 của Việt Nam quy định rõ: “Trường hợp bị đơn không nộp bản tự bảo vệ theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều này thì quá trình giải quyết tranh chấp vẫn được tiến hành.”

Đồng thời, tại Khoản 2 Điều 56 LTTTM 2010 quy định: “Bị đơn đã được triệu tập hợp lệ tham dự phiên họp giải quyết tranh chấp mà vắng mặt không có lý do chính đáng hoặc rời phiên họp giải quyết tranh chấp mà không được Hội đồng trọng tài chấp thuận thì Hội đồng trọng tài vẫn tiếp tục giải quyết tranh chấp căn cứ vào tài liệu và chứng cứ hiện có.”

Các nội dung tương tự cũng được quy định tại Khoản 4 Điều 9 và khoản 1 Điều 27 Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm Trọng tài thương mại Miền Trung (MCAC).

Như vậy, sự im lặng của Bị đơn trong các trường hợp trên không thể làm ngừng trệ, trì hoãn tiến trình tố tụng của trọng tài thương mại. Hệ thống pháp luật trao cho Hội đồng Trọng tài quyền tiếp tục giải quyết vụ việc nhằm bảo đảm hiệu quả của cơ chế trọng tài, bảo vệ quyền lợi chính đáng của Nguyên đơn, tránh trường hợp một bên cố tình lạm dụng quyền im lặng để trì hoãn nghĩa vụ.

Mặt khác, cần lưu ý rằng trong một số trường hợp, sự im lặng không còn đơn thuần là hành vi không tham gia tố tụng mà có thể dẫn đến hệ quả pháp lý là mất quyền phản đối, từ bỏ quyền tố tụng. Theo Điều 13 LTTTM 2010 quy định: “Trong trường hợp một bên phát hiện có vi phạm quy định của Luật này hoặc của thỏa thuận trọng tài mà vẫn tiếp tục thực hiện tố tụng trọng tài và không phản đối những vi phạm trong thời hạn do Luật này quy định thì mất quyền phản đối tại Trọng tài hoặc Tòa án.”

Trong thực tiễn xét xử, mặc dù không mất hoàn toàn quyền tự bảo vệ, sự “im lặng” của bị đơn vẫn có thể dẫn đến nhiều hệ quả bất lợi:

Thứ nhất, mất quyền kiện lại (phản tố) và mất cơ hội được Hội đồng trọng tài xem xét giải quyết các yêu cầu kiện lại (phản tố) của mình.

Thứ hai, mất cơ hội phản bác chứng cứ và lập luận. Nếu bị đơn không đưa ra ý kiến phản đối, Hội đồng trọng tài chủ yếu sẽ căn cứ trên tài liệu do nguyên đơn cung cấp. Điều này khiến khả năng bảo vệ lợi ích của bị đơn suy giảm đáng kể.

Thứ ba, khó viện dẫn vi phạm thủ tục sau này. Một bên cố tình không tham gia tố tụng nhưng sau đó yêu cầu hủy phán quyết với lý do “không được bảo đảm quyền tranh tụng” thường khó được chấp nhận nếu Hội đồng trọng tài đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo và tạo điều kiện tham gia.

3. Kết luận

Sự “im lặng” của bị đơn trong tố tụng trọng tài không đồng nghĩa với việc đương nhiên mất quyền tự bảo vệ hay thừa nhận yêu cầu của nguyên đơn. Hội đồng trọng tài vẫn có nghĩa vụ bảo đảm cho các bên cơ hội hợp lý để thực hiện quyền tố tụng theo quy định của pháp luật và thỏa thuận trọng tài.

Tuy nhiên, quyền tự bảo vệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện một cách chủ động. Việc không tham gia tố tụng hoặc không phản đối đúng thời điểm có thể khiến bị đơn mất cơ hội bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Vì vậy, việc nhận diện đúng bản chất pháp lý của hành vi “im lặng” có ý nghĩa quan trọng trong việc cân bằng giữa hiệu quả của tố tụng trọng tài và bảo đảm quyền tranh tụng công bằng giữa các bên.

Bài viết trên đã phân tích chi tiết vấn đề "Bị đơn “im lặng” trong tố tụng trọng tài: có mất quyền tự bảo vệ không?". Để biết thêm thông tin chi tiết hoặc cần hỗ trợ pháp lý, vui lòng liên hệ Ban thư ký MCAC:

• Hotline: 0935 925 068 - 0236 365 6799
• Email: contact@mcac.vn
• Xem thêm: Checklist xây dựng điều khoản trọng tài: Những trường hợp thường gặp cần lưu ý